Etherische oliën

Zuivere en natuurlijke etherische oliën: wat de aanduiding HEBBD werkelijk betekent

Een etherische olie verdient deze benaming alleen als deze is verkregen door stoomdestillatie of koude persing, uitsluitend uit botanisch geïdentificeerd aromatisch plantaardig materiaal. De aanduiding HEBBD (botanisch en biochemisch gedefinieerde etherische olie) gaat verder dan het label “100% natuurlijk”: ze vereist dat de botanische soort wordt gespecificeerd met de volledige Latijnse naam (geslacht, soort, variëteit), dat het producerende orgaan wordt aangegeven (blad, bloem, schors, wortel, zaad) wordt vermeld, en dat het biochemische profiel wordt gespecificeerd, met name via een rapport van gaschromatografie gekoppeld aan massaspectrometrie (GC/MS). Zonder dit document koopt u een aromatische stof waarvan u de werkelijke samenstelling niet kent.

Het chemotype maakt het verschil. Rosmarinus officinalis CT kamfer, CT cineol en CT verbenon zijn drie oliën afkomstig van dezelfde soort, met biochemische profielen die in de praktijk onverenigbaar zijn: het kamfer-chemotype is neurotoxisch bij hoge doses en strikt gecontra-indiceerd bij zwangere vrouwen, kinderen en epileptici, terwijl het cineol-chemotype een mucolytisch profiel heeft zonder deze specifieke toxiciteit. Rozemarijn kopen zonder het chemotype te kennen, is een niet-geïdentificeerde stof kopen.

Extractie, opbrengst en invloed op de uiteindelijke chemische samenstelling

Stoomdestillatie blijft het standaardproces voor de meeste etherische oliën: de stoom gaat door het plantaardige materiaal, neemt de vluchtige bestanddelen mee, de verzadigde stoom condenseert en de aromatische moleculen, die niet mengbaar zijn met water, worden mechanisch afgescheiden. De duur en de druk van de distillatie hebben een directe invloed op het uiteindelijke profiel: fijne lavendel (Lavandula angustifolia) die te snel en onder hoge druk wordt gedistilleerd, vertoont lagere gehaltes aan linalool en linalylacetaat dan bij een langdurige distillatie onder lage druk, met een meetbaar verschil in geurkwaliteit en biochemische samenstelling. Citrusoliën (bergamot, citroen, zoete sinaasappel, grapefruit) worden verkregen door koude persing van het buitenste deel van het vruchtvlees: dit proces behoudt de terpenen (tot 95% limoneen in citroen) maar levert oliën op die bij huidcontact fotosensibiliserend werken, behalve de FCF-versie (furanocoumarines free) die is behandeld om de bergaptenen te verwijderen die verantwoordelijk zijn voor deze eigenschap.

Extractie met superkritisch CO₂ vormt een derde methode: bij 31 °C en 74 bar lost kooldioxide de aromatische verbindingen op zonder restwarmte, waardoor thermolabiele moleculen behouden blijven die in klassieke gedistilleerde oliën ontbreken. De productiekosten zijn aanzienlijk hoger, wat tot uiting komt in de uiteindelijke prijs. Een met CO₂ geëxtraheerde damascenerosolie (Rosa damascena) heeft een fenylethanolsamenstelling (tot 60-70%) die niet te vergelijken is met die van de met stoom gedistilleerde otto, waarin fenylethanol vrijwel afwezig is omdat deze in water oplosbare verbinding in het bloemenwater achterblijft.

De grote biochemische families en hun belangrijkste actieve moleculen

Inzicht in de biochemische families van etherische oliën maakt het mogelijk om hun gedocumenteerde eigenschappen en werkelijke contra-indicaties te beoordelen, die verder gaan dan de algemene geurbeschrijvingen. De monoterpenen (limoneen in citrusvruchten, α-pineen in grove den, paracymeen in tijm) zijn zeer vluchtig, vormen een laag risico voor de huid, maar zijn aan de lucht oxideerbaar. De terpeenesters (linalylacetaat, dat overheerst in echte lavendel en scharlei, geranylacetaat in marjolein) zijn waarschijnlijk de moleculen die het best worden verdragen bij verdund gebruik op de huid. Fenolen (thymol in thymol-tijm, carvacrol in compacte oregano Origanum compactum, eugenol in kruidnagel) zijn bij hoge dosering of bij langdurig onverdund gebruik huidirriterend en levertoxisch. Ketonen (kamfer in rozemarijn CT kamfer, thujon in salie, menthon in pepermunt) zijn neurotoxisch bij overmatige dosering, met een smalle therapeutische marge. Deze gegevens zijn geen meningen: ze zijn gedocumenteerd in de toxicologie en bepalen de daadwerkelijke voorzorgsmaatregelen bij gebruik.

Een natuurlijke etherische olie herkennen ten opzichte van synthetische geurstoffen

De markt voor “geurende oliën” of “aromatische oliën” overspoelt de algemene platforms met producten die voor 2-3 € per 10 ml worden verkocht onder benamingen die lijken op die van etherische oliën. Het verschil is niet subtiel. Een echte rozenolie (Rosa centifolia of Rosa damascena) kost tussen de 15 en 30 euro per milliliter, afhankelijk van de kwaliteit en het oogstjaar, vanwege de opbrengst: er is ongeveer 3 tot 5 ton verse bloemblaadjes nodig om een kilogram rozenotto te produceren. Een flesje “roos” van € 5 voor 10 ml bevat ofwel synthetische roos (geïsoleerd fenylethanol of moleculaire reconstructie), ofwel een mengsel in een plantaardige olie met een minuscuul aandeel etherische olie, ofwel geraniumolie (Pelargonium graveolens) die ten onrechte wordt gepresenteerd als verwant aan de roos. Geen van deze opties is op zich frauduleus als de etikettering eerlijk is. Het probleem ontstaat wanneer dat niet het geval is.

• Kenmerken van een pure etherische olie: volledige Latijnse naam zichtbaar op het etiket, vermelding van het productieorgaan, traceerbaar partijnummer, land van herkomst, aangegeven extractiemethode, GC/MS-rapport beschikbaar op aanvraag
• Waarschuwingssignalen: uniforme prijs voor alle soorten (de productie van kaneelschors, ylang-ylang en citroen kost niet evenveel), ontbreken van de Latijnse naam, benaming “aromatische olie” of “geurstof” zonder verdere specificatie

Opslag, houdbaarheid en praktische gebruiksvoorschriften

Etherische oliën oxideren bij blootstelling aan licht en warmte. Een flesje van getint glas (bruin of kobaltblauw) met een druppeldop, bewaard bij 15-20 °C en beschermd tegen temperatuurschommelingen, behoudt zijn biochemische kwaliteit gedurende meerdere jaren voor oliën die voornamelijk uit esters of alcoholen bestaan. Oliën die rijk zijn aan monoterpeen-terpenen (spar, den, citrus) oxideren sneller en kunnen na oxidatie huidsensibiliserend worden: binnen 6 tot 12 maanden na opening gebruiken. Dikke en stroperige oliën (vetiver, Perubalsem, mirre) hebben een langere houdbaarheid dan zeer vloeibare oliën.

Bij uitwendig gebruik mag geen enkele etherische olie met een fenolisch overwicht of een hoge concentratie ketonen puur op de huid worden aangebracht: een verdunning tot 1-3% in een plantaardige dragerolie (jojoba, zoete amandel, hazelnoot, afhankelijk van de gewenste textuur) is de basisregel, niet de uitzondering. Volgens de gedocumenteerde traditionele toepassingen in de aromatherapie worden bepaalde oliën, zoals echte lavendel of tea tree (Melaleuca alternifolia, minimaal 30% terpineol-4-ol, maximaal 15% cineol volgens de ISO 4730-norm), puur gebruikt op kleine oppervlakken voor lokale toepassingen. Dit zijn bekende uitzonderingen, geen model dat algemeen kan worden toegepast. Voor verstuiving in de lucht verdient koude verstuiving (vernevelaar of ultrasone verstuiver) de voorkeur boven verstuiving door middel van warmte, die de meest thermolabiele bestanddelen denatureert.