Wierook

Natuurlijke wierook, ruwe harsen en wierookbranden: kies op basis van de inhoud, niet op basis van de verpakking

De wierookmarkt is verzadigd met producten die worden aangeboden onder suggestieve namen die zeer uiteenlopende samenstellingen verhullen. Een ‘rozen’-wierookstokje kan geen enkel bloemblaadje van Rosa damascena bevatten: het is gemaakt van een pasta van bamboepoeder, synthetische bindmiddelen en een kunstmatige geurstof die op een bamboekern is aangebracht. Een wierookstokje met Indisch sandelhout voor € 2 per doosje van 20 bevat doorgaans geen Santalum album (Mysore-sandelhout, een soort die sinds 1998 door de regering van de deelstaat Karnataka wordt beschermd): het gebruikte hout is Australisch sandelhout (Santalum spicatum) of een synthetische sandalol-essence, met andere aromatische eigenschappen en een totaal andere kostprijs. Het onderscheiden van wat u koopt is geen kwestie van snobisme: het is een voorwaarde om het gewenste aromatische effect te verkrijgen en om geen dampen in te ademen die afkomstig zijn van plastic bindmiddelen of industriële kleurstoffen.

Directe verbranding en indirecte verbranding: twee soorten wierook die niet op dezelfde manier worden gebruikt

Wierook voor directe verbranding bestaat uit stokjes (agarbatti uit India, Japanse stokjes senko), kegels en spiralen. Ze bevatten hun eigen brandstof, meestal houtskoolpoeder, neutraal houtpoeder (ceder-, beuken- of aloëpoeder, afhankelijk van de traditie) en een organisch bindmiddel — Arabische gom, hars van Morinda citrifolia of guargom, afhankelijk van de fabrikant. Het gehalte aan actieve aromatische stoffen varieert van 10% tot 40%, afhankelijk van de kwaliteit. Een Indiase masala-stok van goede kwaliteit bevat tussen de 25% en 35% echte aromatische stoffen (harsen, etherische oliën, plantaardige poeders); bij minder dan 15% verbrandt u vooral bindmiddel. De brandtijd van een stokje van 23 cm schommelt tussen 25 en 45 minuten, afhankelijk van de dichtheid en de diameter — een dun Japans stokje van 1,5 mm brandt in 25 tot 30 minuten en produceert veel minder dikke rook dan een Indiaas stokje van 3 mm.

Wierook voor indirecte verbranding bestaat uit ruwe harsen, gomharsen en wierookpoeders die niet uit zichzelf ontbranden: ze hebben een externe warmtebron nodig, traditioneel een zelfontbrandende kooltje (koolschijfje met een diameter van ongeveer 33 mm) of een elektrische weerstand (elektrische wierookbrander met instelbare temperatuur, een methode die de meest vluchtige aromatische moleculen behoudt). Deze familie produceert een kwalitatief rijkere rook, omdat de aromatische stoffen niet worden aangetast door de verbranding van een bindmiddel. Wierook (Boswellia sacra uit Oman of Boswellia carterii uit Somalië en Ethiopië), mirre (Commiphora myrrha, roodachtige tot bruine hars), witte copal (Bursera bipinnata of Protium copal afhankelijk van de Mexicaanse of Guatemalteekse herkomst) en benzoëhars (Styrax benzoin uit Sumatra) behoren tot deze familie.

Wierookharsen voor indirecte verbranding: botanische gegevens en praktische verschillen

olibanum — in het Engels frankincense — wordt verkregen door insnijdingen in de schors van verschillende soorten van het geslacht Boswellia. De meest gewilde kwaliteit is de Boswellia sacra uit Oman (regio Dhofar), waarvan de Hojari-harsdruppels zich onderscheiden door hun groene tot witte kleur en een hoog gehalte aan alfa-pineen, limoneen en incensylacetaat. De harsdruppels van Boswellia carterii uit Somalië zijn geler tot oranje-bruin, met een vergelijkbaar maar iets aardser aromatisch profiel. De hars van Boswellia serrata uit India, vaak verkocht als geperst poeder onder de naam “shallaki”, heeft een ander profiel en een specifieke toepassing in de ayurvedische geneeskunde — deze mag niet worden verward met de wierook die in de liturgie wordt gebruikt. Op houtskool bij 280-320 °C geven de olibanumtranen een dichte witte rook af met citroenachtige, harsachtige en licht kamferachtige tonen.

Mirre is een gomhars: het bevat zowel polysacchariden (de in water oplosbare gomfractie) als harsen (de in vet oplosbare fractie). Mirre-tranen van superieure kwaliteit zijn afkomstig van Commiphora myrrha uit Somalië en Ethiopië. Een authentieke mirre-traan heeft een mat en ruw oppervlak, een kleur die varieert van geelbruin tot donkerrood, en verspreidt bij verhitting een scherpe, balsamische en licht bittere geur die heel anders is dan de synthetische “mirre-geur” die in industriële kaarsen wordt gebruikt.

Witte copal, een plantaardige hars gewonnen uit het geslacht Bursera in Mexico en Midden-Amerika, heeft een zoete, licht citroenachtige en harsachtige geur, die duidelijk verschilt van zwarte copal (Bursera copallifera), waarvan de rook dikker is en de geurnoot aardiger. Copal is minder harsachtig dan olibanum en smelt gemakkelijker op houtskool; het is geschikt voor een eerste kennismaking met ruwe hars omdat het juiste verdampingstemperatuurbereik breder is.

Criteria voor het kiezen van wierookstokjes van echte kwaliteit

• Aangegeven en traceerbare herkomst: een serieuze producent vermeldt de regio en de leverancier, niet alleen “India” of “Tibet”
• Geen kleurstoffen en synthetische bindmiddelen: te controleren bij verbranding (witte of lichtgrijze rook is normaal; dikke zwarte rook duidt op een bindmiddel van slechte kwaliteit of kleurstoffen)
• Consistente diameter en dichtheid: een traditioneel Japans stokje zonder bamboekern (type tani-koh) bestaat volledig uit samengeperst aromatisch poeder en een natuurlijk bindmiddel, zonder zichtbare binnenstok aan het onverbrande uiteinde
• Aangegeven brandduur: 20-25 min voor een dun Japans stokje van 14 cm, 35-45 min voor een Indiaas stokje met een standaarddiameter van 23 cm

Tibetaanse en Japanse wierook: productietradities zonder synthetische bindmiddelen

Traditionele Tibetaanse wierook wordt vervaardigd volgens recepten uit de boeddhistische farmacopee, met medicinale planten uit de Himalaya: jeneverbes (Juniperus recurva of J. squamata), rhodiola (Rhodiola rosea), Himalaya-nard (Nardostachys jatamansi), saffraan (Crocus sativus) en diverse harsen. Het wordt aangeboden in de vorm van korte, ongesneden cilindrische stokjes van 10 tot 12 cm, zonder houten kern. De geproduceerde rook is minder dicht dan die van Indiase masala-wierook, en het aroma is meer plantaardig en minder zoet. Deze stokjes branden langzaam op, vaak 40 tot 50 minuten voor een lengte van 10 cm, vanwege hun hoge dichtheid en de afwezigheid van houtskoolpoeder in de samenstelling.

Japanse wierook (koh) vormt een aparte traditie die sinds de 16e eeuw is vastgelegd onder de naam kôdô (de “weg van de geur”). Hoogwaardige Japanse recepten bevatten aloëhout (Aquilaria agallocha of A. malaccensis, vaak op de markt gebracht onder de naam oud of agarwood), sandelhoutpoeder (Santalum album, authentiek in de duurdere assortimenten), kruidnagel (Syzygium aromaticum), Ceylon-kaneel (Cinnamomum verum) en harsen van Boswellia. De Japanse stokjes zijn dun (1 tot 2 mm), zonder kern, en produceren een lichte rook. Aloëhout — niet te verwarren met aloë vera-gel (Aloe barbadensis) — is een van de duurste aromatische grondstoffen ter wereld: de aanwezigheid ervan in een formule is meestal terug te zien in de prijs.

Onderhoud en opslag van harsen en wierookstokjes

Ruwe harsen (olibanum, mirre, copal) zijn weinig gevoelig voor vocht, maar moeten uit de buurt van directe warmte worden bewaard, omdat deze ervoor zorgt dat ze gedeeltelijk smelten en de druppels samenklonteren tot blokken die moeilijk te doseren zijn. Een luchtdichte glazen pot in een koele kast volstaat. Wierookstokjes zijn gevoelig voor vocht, waardoor ze zacht worden en kunnen gaan schimmelen als de hygroscopische eigenschappen van de plantaardige ingrediënten hoog zijn. Door ze te bewaren in een houten of metalen doos, beschermd tegen vocht en direct UV-licht (langdurige blootstelling aan licht tast de etherische oliën aan), blijven hun aromatische eigenschappen twee tot vier jaar behouden, afhankelijk van de samenstelling.